Υγρότοποι (Φίλιππος Κωτούλας)

Στις 2 Φεβρουαρίου, το 1977 υπογράφτηκε στην πόλη Ραμσάρ του Ιράν η σύμβαση για την προστασία και τη συνετή χρήση των υγροτόπων. Ως υγρότοποι ή υγροβιότοποι ορίζονται οι λίμνες, οι λιμνοθάλασσες, τα ποτάμια και οι πηγές, οι εκβολές και τα δέλτα, τα έλη κλπ., με μεγάλη οικολογική αξία, που η υποβάθμισή τους έχει οικονομικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Η σύμβαση Ραμσάρ έχει υπογραφεί και από την Ελλάδα και επικυρωθεί με το Ν.Δ.191/74.
Οι 11 υγρότοποι Ραμσάρ της Ελλάδας απειλούνται από την παράνομη και αυθαίρετη δόμηση, την εντατικοποίηση της γεωργίας, την ανεξέλεγκτη βόσκηση, την παράνομη υλοτομία και υπεραλίευση, τη λαθροθηρία, τον ευτροφισμό από υδατοκαλλιέργειες, τις αποξηράνσεις, την παράνομη άντληση νερού και από τα αστικά και βιομηχανικά απόβλητα και τα αγροχημικά φάρμακα, ενώ ελλιπή θεωρούνται τα μέτρα διαχείρισης και φύλαξής τους, όπως η συστηματική επιστημονική μελέτη τους και η έλλειψη συντονισμένων δράσεων.



ΟΙ ΥΓΡΟΤΟΠΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί περισσότεροι από 400 μικροί και μεγάλοι υγρότοποι, συνολικού εμβαδού πάνω από 2.000.000 στρέμματα. Πολλοί από αυτούς αποτελούν μεγάλα συστήματα μικρότερων υγροτόπων, όπως τα Δέλτα Αξιού-Αλιάκμονα, Νέστου και Έβρου και οι λιμνοθάλασσες Μεσολογγίου και Αμβρακικού. Πριν από δύο γενιές η Ελλάδα είχε τριπλάσια έκταση υγροτόπων.Το 1991, το Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων Υγροτόπων, γνωστό ως ΕΚΒΥ, ξεκίνησε την απογραφή των ελληνικών υγροτόπων που ολοκληρώθηκε το 1994 και εκδόθηκε σε βιβλίο με τον τίτλο «Απογραφή Ελληνικών Υγροτόπων ως φυσικών πόρων: Πρώτη προσέγγιση». Σ� αυτό το βιβλίο περιλαμβάνονται 378 καταχωρήσεις και περιγράφονται οι υγρότοποι με διάφορα φυσικά και τεχνικά χαρακτηριστικά, αξίες, χρήσεις, κίνδυνοι και καθεστώς προστασίας. Οι έρευνες συνεχίζονται σε συνεργασία με ξένους επιστήμονες (πρωτοβουλία MedWet) και από το 1999 έχει ξεκινήσει μια προσπάθεια ηλεκτρονικής καταγραφής των υγροτόπων και καταχώρησής τους στην ηλεκτρονική βάση δεδομένων MedWet (Φυτώκα Ε., 2000: 6-7).
Παρακάτω αναφέρουμε μόνο τους 11 μεγαλύτερους και προστατευόμενους από την συνθήκη Ramsar υγρότοπους της Ελλάδας:
• Δέλτα του Έβρου
• Λίμνη Μητρικού και σύμπλεγμα λιμνών
• Λίμνη Βιστωνίδα-Πόρτο Λάγος
• Δέλτα Νέστου
• Τεχνητή λίμνη Κερκίνης
• Λίμνες Κορώνεια και Βόλβη
• Δέλτα ποταμών Αξιού, Λουδία, Αλιάκμονα, Αλυκή Κίτρους
• Λίμνη Μικρή Πρέσπα (επίσης και Εθνικός Δρυμός)
• Αμβρακικός κόλπος
• Λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου
• Λιμνοθάλασσα Κοτύχι και δάσος Στροφυλιάς


Λειτουργίες και Αξίες των Υγροτόπων
Οι υγρότοποι επιτελούν διάφορες λειτουργίες και από αυτές απορρέουν οι διάφορες αξίες (αν και κατά κανόνα ανθρωποκεντρικές) που αποδίδουμε σε αυτούς:
Οι ανθρώπινες κοινωνίες αναπτύσσονται σχεδόν πάντα κοντά σε περιοχές με υδάτινες συγκεντρώσεις. Όσον αφορά τους υγρότοπους, αυτοί, αν και αποτελούσαν σημαντική πηγή τροφής (κυνήγι, ψάρεμα, κλπ), γενικά, θεωρούνταν τόποι ανοίκειοι, γεμάτοι προκαταλήψεις (στοιχειωμένα μέρη) και κινδύνους (ελονοσία, κίνδυνοι πνιγμών στον βούρκο, κλπ), με λίγα λόγια θεωρούνταν άχρηστοι και επικίνδυνοι. Αυτό οδήγησε στην χωρίς ενδοιασμούς αποξήρανση των περισσοτέρων, με την προοπτική να μετατραπούν σε καλλιεργήσιμες εκτάσεις για τους ακτήμονες και τους πρόσφυγες του 1922 και στην κατά συνέπεια δραματική συρρίκνωσή τους.
Αρκετά μετά το Β΄ παγκόσμιο πόλεμο και κάτω από την επικείμενη απειλή οικολογικών καταστροφών άρχισε να γίνεται κατανοητή η πολυδιάστατη σημασία των υγροτόπων στις ευαίσθητες οικολογικές ισορροπίες και άρχισε να αλλάζει και η στάση απέναντί τους, τόσο από τους κατοίκους των πόλεων, όσο και από τους ντόπιους.
Μετά από πολυετείς έρευνες διαπιστώθηκαν οι παρακάτω λειτουργίες των υγροτόπων:
Εμπλουτισμός των υπόγειων νερών
Εφόσον το έδαφος το επιτρέπει, τα συγκεντρωμένα νερά σε έναν υγρότοπο σιγά-σιγά διεισδύουν στο υπέδαφος και εμπλουτίζουν τους υπόγειους υδροφόρους ορίζοντες. Το πόσο σημαντική είναι αυτή η λειτουργία έχει φανεί από τις αποξηράνεις της λίμνης Κάρλας και των Τεναγών των Φιλίππων που φτώχυναν δραματικά τους υπόγειους υδροφορείς.
Τροποποίηση πλημμυρικών φαινομένων - Παγίδευση ιζημάτων
Οι υγρότοποι λειτουργούν σαν αποθήκες νερού και μπορούν να μειώνουν έτσι την ένταση των πλημμυρικών φαινομένων λόγω κατακράτησης μέρους του νερού των πλημμυρών, μείωσης της ροής του από την υπάρχουσα βλάστηση και διοχέτευσής του προς τους υπόγειους υδροφόρους ορίζοντες.
Υλικά σωματίδια που παρασύρονται από τα νερά της βροχής εναποτίθενται στους πυθμένες των υγροτόπων σαν ιλύς.




Σημασία των μικρών υγροτόπων


Η σημασία των μικρών υγροτόπων μόλις πρόσφατα έγινε αντιληπτή. Η ύπαρξή τους αγνοούνταν έως πρόσφατα ακόμα και από τις αρμόδιες δημόσιες υπηρεσίες. Πρόσφατες έρευνες όμως έδειξαν ότι, πέρα από την οποιαδήποτε τοπική σημασία (ψάρεμα, αναψυχή, κλπ), ακόμα και αυτοί αποτελούν σημαντικά καταφύγια των πουλιών κατά τη διάρκεια των μετακινήσεών τους. Λειτουργούν σαν προσωρινοί χώροι ανάπαυσης σε περιόδους μετακινήσεων λόγω βαρυχειμωνιάς ή ξηρασίας, είτε λειτουργούν σαν προσωρινά βοηθητικά καταφύγια στην ευρύτερη περιφέρεια των μεγάλων υγροτόπων. (Γεράκης Π.Α.-Τσιούρης Σ.Ε., 1991: 52)
Στην ευρύτερη περιοχή της Θεσσαλονίκης, εκτός από τους γνωστούς μεγάλους υγρότοπους της συνθήκης Ramsar (Αξιού-Αλιάκμονα, Βόλβης-Κορώνειας, Κερκίνης) υπάρχουν πλήθος μικρών ή μεγαλύτερων λιμνών, ελών, ποταμιών που πολλοί από αυτούς προσφέρονται για ημερήσια ή απογευματινή εκδρομή. Αναφέρουμε μερικούς:
-Λιμνοθάλασσα εκβολών Στρυμώνα (Δίπλα στη διασταύρωση του δρόμου Θεσσαλονίκης Καβάλας για Δράμα)
-Μακεδονικά Τέμπη ή Στενά Ρεντίνας (Μεταξύ Βόλβης και Διασταύρωσης για Σταυρό)
-Φαράγγι Σκάλας (κοντά στο Ζαγκλιβέρι)
-Λίμνη Δοϊράνη
-Πικρολίμνη Κιλκίς
-Φαράγγι Γαλλικού (κοντά στο χωριό Καμπάνη Κιλκίς)
-Πηγές Αραβησσού (υγρότοπος από πηγαία νερά)
-Εκβολές Γαλλικού στο Καλοχώρι
-Κοίτη Ανθεμούντα (μεταξύ Ν. Ραιδεστού και Αγ. Παρασκευής)
-Εκβολές Ανθεμούντα (κοντά στο αεροδρόμιο)
-Αλυκή Αγγελοχωρίου
-Αλυκή Πάλιουρων μεταξύ Επανωμής-Μηχανιώνας
-Υγρότοπος Επανωμής
-Ελη Μοίρας (μεταξύ Ν. Καλικράτειας-Ν.Ηράκλειας)
-Εκβολές ποταμού Σωζόπολης στον οικισμό Βεριά
-Τα δύο Έλη Σταυρονικήτα κοντά στο ξενοδοχείο Σάνη
-Ο υγρότοπος του Αγίου Μάμαντα
-Οι εκβολές Χαβρία μεταξύ Ψαχουδιών-Βατοπεδίου και Μεταμόρφωσης
Δυστυχώς, πολλοί από αυτούς δέχονται ποικίλες ισχυρές ανθρωπογενείς πιέσεις και, ειδικά της Χαλκιδικής, απειλήθηκαν ή απειλούνται ακόμα με ολοκληρωτική καταστροφή λόγω σχεδίων ανέγερσης ή επέκτασης ξενοδοχειακών μονάδων. Αξίζει να σημειωθεί ότι σε πολλούς από αυτούς έχουν ανεπίσημα παρατηρηθεί σπάνια είδη πουλιών (Υγρότοπος Επανωμής: Λαμπροβούτι, Πετροτριλίδα, Λιμόζα, κ.α. και Εκβολές Ανθεμούντα: κάποιο είδος κολυμπότρυγγα), καθώς και ένα είδος οχιάς (Vipera xanthina) στα έλη Μοίρας που στον ελλαδικό χώρο ως τώρα θεωρούνταν ότι ζούσε μόνο στη Θράκη και στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου.


Επιπτώσεις των ανθρώπινων έργων και δραστηριοτήτων
στα υγροτοπικά οικοσυστήματα


Οι λειτουργίες των υγροτόπων που αναφέρθηκαν στο προηγούμενο κεφάλαιο είναι στενά αλληλένδετες μεταξύ τους. Οποιαδήποτε κατάχρηση κάνει ο άνθρωπος σε μία από αυτές, αυτόματα επηρεάζει το οικοσύστημα στο σύνολό του. Επίσης, οι υγρότοποι βρίσκονται σε αλληλεξάρτηση και με άλλα περιβάλλοντα οικοσυστήματα. είτε μακρινά, είτε κοντινά και μπορούν να επηρεαστούν άμεσα από οποιεσδήποτε μεταβολές και επεμβάσεις σε αυτά. Από αυτό βγαίνει και το λίαν ανησυχητικό συμπέρασμα ότι δεν αρκούν μόνο οι οριοθετήσεις προστατευμένων περιοχών, και μια συνειδητοποίηση από μέρους μας της σημασίας τους, γιατί η ρύπανση και οι μεγάλες επεμβάσεις δεν γνωρίζουν σύνορα, ούτε κρατικά, ούτε προστατευτικά.
Ήδη έχουμε αναφερθεί σε μερικές απειλές για τους υγροτόπους που προέρχονται από την αλόγιστη χρήση των αξιών. Παρακάτω θα αναφερθούμε λεπτομερέστερα και πιο συστηματικά σε αυτές.



Επιπτώσεις από μεταβολές στην ροή και ποσότητα των νερών


Η γνωστή από την μυθολογία Αλκυώνη,
ουδεμία όμως σχέση η ιστορία της με την
πραγματικότητα,
το πουλί αναπαράγεται,
όπως και τα περισσότερα πουλιά, την άνοιξη

Σύμφωνα με την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρία (1999: 25-36) έργα, όπως τα φράγματα, οι εκτροπές ποταμών, τα αντιπλημμυρικά και αποστραγγιστικά έργα έχουν ποικίλες δυσάρεστες επιπτώσεις.
ΦΡΑΓΜΑΤΑ
Η δημιουργία μεγάλης κλίμακας φραγμάτων και ταμιευτήρων, πρώτα από όλα απαιτεί σημαντικές καταστροφικές επεμβάσεις στον χώρο ανέγερσης (υλοτομίες, ανατινάξεις τεράστιων βράχινων όγκων, διανοίξεις δρόμων, άντληση και εκτροπή του υπάρχοντος νερού, κλπ. Ήδη από αυτή τη φάση το τοπίο αλλάζει δραματικά.
Στη συνέχεια, μετά την κατασκευή του φράγματος, το ποτάμι με το ρέον νερό μετατρέπεται σε βαθιά λίμνη με απότομα πρανή, αλλάζοντας τελείως τα οικολογικά χαρακτηριστικά της περιοχής, με συνέπεια να εξαφανιστούν οι περισσότεροι ζωικοί και φυτικοί οργανισμοί που ήταν προσαρμοσμένοι στα προηγούμενα.
Ελαττώνεται η ποσότητα νερού και φερτών υλικών προς τα κατάντη, με συνέπεια να απειλούνται τα δελταϊκά οικοσυστήματα του ποταμού (διάβρωση των ακτών και καταστροφή της βλάστησης, αύξηση της αλατότητας των ελών, με καταστροφικές συνέπειες για την πανίδα)
Οι εποχιακές μεταβολές της στάθμης του νερού μπορεί να καταστρέψει τα πρανή και τη γύρω βλάστηση και να εμποδίζει τα διάφορα ζώα να τραφούν και να αναπαραχθούν. Τέτοια είναι η κατάσταση στην τεχνητή λίμνη της Κερκίνης (από τις λίγες περιπτώσεις που ένα φράγμα είχε θετικά αποτελέσματα στο οικοσύστημα), όπου η ανύψωση του φράγματος που έγινε το 1982, καθώς και οι εποχιακές αυξομειώσεις της στάθμης της λίμνης για τις αρδευτικές ανάγκες της περιοχής προκάλεσαν σημαντικές ζημιές στην υγροτοπική βλάστηση (ελάττωση των ταπήτων των νουφάρων, συρρίκνωση του παραποτάμιου δάσους, εξαφάνιση των καλαμιώνων και των περιοχών με ρηχά νερά)
Τα φράγματα, λόγω του μεγάλου μήκους της σχηματιζόμενης βαθιάς λίμνης, αποκόβουν τις μετακινήσεις τόσο των ψαριών κατά μήκος των ποταμών, όσο και των χερσαίων ζώων κατά πλάτος του ποταμού, χωρίζοντας στην κυριολεξία στα δύο τους προηγούμενους ενιαίους βιότοπους. Τέτοιες επιπτώσεις αναμένεται να έχουν τα ήδη περατωμένα φράγματα του Θησαυρού στη Ροδόπη, όσον αφορά τις μετακινήσεις της αρκούδας και άλλων μεγάλων θηλαστικών, κόβοντας έτσι στα δύο τον ενιαίο βιότοπό τους, αλλά και τα δύο φράγματα της εκτροπής του Αχελώου.
Δυστυχώς στην χώρα μας η ΔΕΗ έχει κατασκευάσει και συνεχίζει αλόγιστα και απερίσκεπτα να κατασκευάζει μεγάλης κλίμακας φράγματα αδιαφορώντας για τις όποιες μελλοντικές συνέπειες στο φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον.
ΕΚΤΡΟΠΕΣ ΠΟΤΑΜΩΝ
Οι εκτροπές ποταμών έχουν όλες τις παραπάνω επιπτώσεις γιατί, ειδικά σε μεγάλα ποτάμια, απαιτείται η κατασκευή πολλαπλών φραγμάτων, σηράγγων, κλπ και μάλιστα αρκετά μεγενθυμένες μια και η ροή προς τα κατάντη πλέον περιορίζεται δραματικά. Η εκτροπή του Αχελώου αναμένεται να έχει όλες τις παραπάνω επιπτώσεις καθώς και άλλες πολλές σε πολιτιστικά και ιστορικά μνημεία και τόπους που θα κατακλυστούν από τα νερά των φραγμάτων.
ΑΝΤΙΠΛΗΜΜΥΡΙΚΑ ΕΡΓΑ
Τα αντιπλημμυρικά έργα με την ευθυγράμμιση και τον εγκιβωτισμό της κοίτης καταστρέφουν τις ζώνες κατάκλυσης του ποταμού, τους μαιάνδρους κλπ με συνέπεια την εξαφάνιση της παρόχθιας βλάστησης και της ποικιλομορφίας της κοίτης, όπου έβρισκαν καταφύγιο και τροφή πληθώρα ζωικών ειδών. Με τον καιρό παρατηρείται μια ανάκαμψη της βλάστησης, αλλά αυτή είναι σαφώς φτωχότερη σε βιοποικιλότητα.
ΑΠΟΣΤΡΑΓΓΙΣΤΙΚΑ ΕΡΓΑ
Στην Ελλάδα, μέσω των αποστραγγιστικών έργων, έχει εξαφανιστεί το μεγαλύτερο μέρος των υγροτόπων και μέρος τους έχει αποδοθεί σε καλλιέργειες, κατά κανόνα εντατικές. Το υπόλοιπο αποξηραμένο μέρος τους έμεινε χέρσο, διότι λόγω υψηλής αλατότητας ήταν ακατάλληλο για καλλιέργειες. Η υγροτοπική χλωρίδα και πανίδα έχει περιοριστεί στα δίκτυα των αποστραγγιστικών τάφρων και αυτή υφίσταται πιέσεις λόγω των φυτοφαρμάκων και των απαιτούμενων κατά περιόδους καθαρισμού των. Μερικά ανάλογα παραδείγματα είναι η λίμνη των Γιαννιτσών που υπήρχε στον κάμπο νότια του όρους Πάικου, η λίμνη Κάρλα στη Θεσσαλία η Κωπαΐδα στην Βοιωτία.
Επιπτώσεις από την οικιστική ανάπτυξη και τον Τουρισμό
Το επίπεδο ανάγλυφο των υγροτοπικών περιοχών προσφέρεται για πολλές ανθρώπινες δραστηριότητες, κατά κανόνα οικιστικές και αγροτικές. Αυτό σχεδόν πάντα ισοδυναμεί με αποστράγγιση και εκχέρσωση, αν όχι του συνόλου του υγρότοπου, πάντως μεγάλου μέρους του για την κατασκευή των έργων υποδομής για τις διάφορες χρήσεις (αεροδρόμια, βιομηχανίες, κατοικίες, ξενοδοχεία και συνεπαγόμενοι χώροι αθλητισμού και αναψυχής).
Στις τουριστικές περιοχές σχεδόν όλο το μήκος των ακτών είναι δομημένο με νόμιμα ή παράνομα χτίσματα και οι ελάχιστες νησίδες υγροτοπικών περιοχών δέχονται πλέον σημαντικές πιέσεις όπως απόρριψη σκουπιδιών και λυμάτων, ρύπανση των υπόγειων νερών λόγω βόθρων, όχληση των πουλιών,



υφαλμύρωση των υπόγειων υδροφόρων λόγω υπεράντλησης, καταστροφή χώρων φωλεοποίησης από τους λουόμενους κλπ. Σαν παραδείγματα θα αναφέρουμε τις περιοχές του Δήμου Θερμαϊκού, της Χαλκιδικής και των ακτών της Πιερίας.
Γενικά, κάθε μεγαλεπήβολο ανθρώπινο έργο, όπως τα φράγματα, οι εκτροπές ποταμών και η οικιστική ανάπτυξη προκαλεί πάντα μεγάλες και πολλές φορές απρόβλεπτες καταστροφές στο φυσικό περιβάλλον που συχνά είναι μεγαλύτερες από τις όποιες ωφέλειές του (που, δυστυχώς, αυτές τις περισσότερες φορές είναι οικονομικής φύσεως). Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το φράγμα του Ασσουάν στον Νείλο που τελικά οδήγησε σε περισσότερη ερημοποίηση. Γιαυτό είναι προτιμότερο να αποφεύγονται και να προτιμούνται εναλλακτικές προτάσεις και μικρότερης κλίμακας έργα, όμως κάτι τέτοιο στους σημερινούς ρυθμούς ανάπτυξης με τα διαπλεκόμενα συμφέροντα είναι δύσκολο. Πάντως, όπως και να έχει η κατάσταση, και στην περίπτωση των φραγμάτων, και στην περίπτωση της οικιστικής ανάπτυξης πρέπει να εκπονούνται πριν την έναρξη των εργασιών Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (Μ.Π.Ε.) συνολικές και όχι επιμέρους, δηλαδή να λαμβάνονται υπόψη και οι επιπτώσεις σε μεγάλες αποστάσεις από το έργο και να παρουσιάζονται όσο το δυνατόν πιο ολοκληρωμένα οι διάφοροι αλληλεξαρτώμενοι παράγοντες των οικοσυστημάτων και όχι αυτές να περιορίζονται αποκλειστικά σε τοπικό επίπεδο. Κάτι τέτοιο συνέβη με τις Μ.Π.Ε. της εκτροπής του Αχελώου οι οποίες ήταν μόνο τοπικού χαρακτήρα και όχι συνολικές, οπότε το έργο μπλοκαρίστηκε από το ειδικό δικαστήριο.